Эрдэнэ хамбын хүрээ
Read in English
Сүм хийдийн нэр :
Эрдэнэ хамбын хүрээ,
Ринченгийн жагсаалт дахь дугаар :
291
Ринченгийн жагсаалт дахь нэр :
Эрдэнэ хамбын хүрээ
Сүм хийдийн төрөл :
хүрээ
Байрлах аймаг :
Булган
Сум :
Хишиг-Өндөр
Баг :
1-р баг
Аймгийн хуучин нэр :
Түшээт хан
Хуучин хошууны нэр :
Зүүн Со гүний хошуу
Товч түүх :
Булган аймаг Бүрэгхангай сум. Хишигөндөр сумдын зааг. Эрдэнэ хамбын хүрээ Дээрх 2 сумын нутгийн зааг Жаргалант Хайрхан уулын өвөрт байх Эрдэнэ хамбын хүрээ нь Монголын бурхан шашны түрүү үеийн дэлгэрэлтэнд хамаарагдах юм.Манай риний 9-р зууны үед амьдарч байсан төвдийн лам Лхалам- Балдоржийн амьдрал түүхтэй Эрдэнэ хамбын хүрээний түүх холбогддог.Эрт нэгэн үед Лхалам-Балдорж аглагт ууландЯмандаг бурхны бясалгалыг олон жилийн турш үйлдэж шид бүтээлийг олсон ажээ.Ямандаг бурхны бясалгалыг үйлдэж байх үед нь төвдийн Буруу номт хаан Ландарам төвд орны шашин соёлыг сүйтгэж шашингүй болгосныг Лхалам-Балдорж мэдэж сонсоод нигүүлсэхүй сэтгэлийн үүднээс Буруу номт хааныг хөнөөсөн түүхтэй.Ийм нөхцөл байдлаас шалтгаалан Лхалам-Балдорж төвд нутгаас зайлан гарч Монголын Хөгнө хан ууланд түр сууж байсан домогтой ажээ.Эрдэнэ хамбын хүрээний үйслийг Лхалам-Балдорж Хөгнө хан ууланд сууж байсан үед холбон авч үздэг байна.Хөгнө ханы өвгөн хийд нь 300-гаад жилийн өмнө Галдан бошигт хааны цэрэгт сүйтгэгдэн эсэн мэнд үлдсэн цөөн тооны лам нар хар бухын балгасанд храл номоо үргэлжлүүлж улмаар 200 гаруй жилийн өмнө Эрдэнэ хамбын хүрээг Түшээт хан аймгийн Баруун Соо гүний хошуу /Бишрэлт гүний хошуу/ нутаг Жаргалант хайрхан уулын өвөр ингэрийн Саруул дэнжэд шинээр нүүлгэн байгуулжээ.Эрдэнэ хамбын хүрээ нь Лхалам-Балдоржийн үеэс Улааны шашны урсгалаар явж ирсэн түүхтэй.Тус хүрээ нь19-р зууны сүүлч 20-р зууны эхээр 1000 гаруй лам хуврагтай Пунцаглин, Тэгчилин, Сангай, Тойслин эдгээр 4 аймагт хуваагдаж байв.Эрдэнэ хамбын хүрээ нь гайхамшгт ур хийц бүхий Цогчин дуган, Олон жасын дуганууд, ном судар хэвлэх бархан, лам нарын хороололоос бүрдсэн томоохон хийд байв.Хүрээ нь Эрдэн хамба, Халзан ширээт хэмээх 2 хувилгаан ламтай байлаа.Хүрээний гол Чойжил сахиус нь Улаан сахиус байжээ.Зуны дунд сарын 29-нд Цам гардаг зуны адаг сард 50-60 гэлэн 45 хоног Хайлан хурдаг, намрын эхэн сард Ганжуур эргэдэг байжээ.Домын болон, гавьжийн дамжаа барих бөгөөд урд Сундуй, хойд Сундуй хэмээх 2 том жастай байсан байна.Тус хүрээ нь Түдэв гүний хүрээ Хөгөн тарны хийдтэй х холбоотой басйан гэдэг.Энд Улаан сахиусны бүрэн Цам гардгаараа монголд алдартай байв.Одоо Эрдэнэхамбын хүрээний туурин дээр Цамынх нь талбай хэвээрээ үлдэж хоцорсон байна.1937, 1938 оны үед 30 гаруй гавьж цолтой хүн баривчлагдан явсны зэрэгцээ уран барилгын хосгүй дурсгал босон сүм дуган үнэт ном судар бурхан тахил алдарт Улаан сахиусны Цамын баг тэргүүтэн устаж үгүй болжээ.Цамын талбайн тууриас харахад том Цогчин дуганы үүднээс голлуулан өнгө өнгийн чулуу шигтгэж тусгай зассан талбай гаргаж тэрхүү тусгайлан зассан талбайнаас Цам гарах дугуй талбайн гортигийг метр өргөнтэй чулуугаар шигтгэсэн байна.Цамын талбайн дугуй гортигийн дотор тус тусдаа улаан хөх цайвар өнгийн чулуугаар шигтгэсэн 29 талбай буй. /Дашинчилэн сумын харьяат өндөр настан 95 настай, Эрдэнэ хамбын хүрээнд шавилж асан Чойдог гуайтай хийсэн ярилцлагаас 2007.08.13/
Байршлын тайлбар :
Бүрэгхангай сумын төвөөс баруун тийш 22 км, Хишиг-Өндөр сумын төвөөс зүүн урагш 25 км газарт Хишиг –Өндөр сумын 1-р багийн нутагт Жаргалант хайрхан уулын өмнөд талд Хүрээний голын баруун талд 100-гаад метрт уг хийдийн туурь бий.Туурийн баруун талд Бөөр уул, зүүн хойно Арслан уул байх ба өмнөд тийш хүрээгийн голын хөндий байна. УБ хотоос 270 км орчим зайд Булган, Бүрэгхангай, Хишиг-Өндөр сумын зааг нутагт (Хишиг-Өндөр талдаа) байна.
GPS хаяг :
North 48° 10’ East 103° 40’
Сүм хэвээр хадгалагдан үлдсэн :
No
Судалгаа явуулах үеийн байдал :
Одоогийн байдлаар уг хүрээний туурь тод хадгалагдаж үлджээ.Сүм дугана, цамын талбай, суварга, хүрдний ул мөр бүтнээрээ үлдсэн. Суурийн чулуунууд газрын хөрсөнд шигдсэн хэвээр байна.Энэ байдлаас туурийн бүх хэмжээг гаргаж болно.
Сүм хийд байгуулагдсан он :
1800-гаад оны эхэн үе
Сүм хийд хаагдсан болон нураагдсан он :
Тухайн газарт баригдсан шинэ сүм, дугана :
Yes
Шинээр бүртгэгдсэн сүм хийдийн дугаар:
БУДЧ 004
Үүсгэн байгуулагчийн нэр, цол хэргэм (мэдэгдэж байвал):
Нэр, цол хэргэм : Төвдийн лам Лха лүн Балдорж | Ярилцлагын дугаар: 001
Сэргээн байгуулагдсан огноо :
Хуучин хийдэд сууж байсан лам нар
1000 гаруй
Хүснэгтийн дугаар :
БУХӨ 055
судалгааны баг :
Team: Г
