Зүүн жанжин Чойрын хийд
Read in English
Сүм хийдийн нэр :
Зүүн жанжин Чойрын хийд ,Жанжны Зүүн чойр,Гоман балдан дашгоманлин,
Төвд нэр(үүд) кирилл үсэг (DOMM 2007):
Гоман балдан, дашгоманлин, Чойдойчэнбо Балдандашгоманлин, Чойр
Төвд нэр Уайли:
*sgo mang dpal ldan, *bkra shis sgo mang gling, *chos sde chen po dpal ldan bkra shis sgo mang gling, *chos grwa
Ринченгийн жагсаалт дахь дугаар :
628
Ринченгийн жагсаалт дахь нэр :
Чойрын хийд
Сүм хийдийн төрөл :
хүрээ
Байрлах аймаг :
Говьсүмбэр
Сум :
Сүмбэр сум
Аймгийн хуучин нэр :
Цэцэн хан
Хуучин хошууны нэр :
Боржигон сэцэн вангийн хошуу
Товч түүх :
Чойрын хийд Хуучин Түшээт хан аймгийн Боржгон Сэцэн вангийн хошуу одоогийн Дорноговь аймгийн Сүмбэр сумын нутаг Чойрын Богд уул Сансар уулын орчим Марзын хоолой гэдэг газар энэ хийд төвхнөж байжээ.Зүүн чойрын хийдийн эхлэл нь 1738 онд Засаг бэйл Дагдандоржийн үед байгуулагдсан “Шашныг өрнүүлэгч” хэмээх сүмээс эхэлжээ.Анхны энэ сүмийг Оцол сансар уулын баруун талд үүсгэсэн байна.Удалгүй 1821 онд Засаг бэйс Намжилдоржийн үед Манба дацанг байгуулж Жүш, Лхантав тэргүүтэй эмийн судар ном үзүүлж эхэлжээ.Мөн Жүд дацанг 1828 онд Засаг бэйл Гончигжавын үед байгуулан хурал ном хуруулах болов.Дараа нь 1854 онд мөн Засаг бэйл Гончигжавын үед зурхай ба Дүйнхорийн номын сургууль байгуулсан байна.Зуны эхэн сард Чойрын богд уулыг намрын эхэн сард Оцол сансар уулыг тус тус тахидаг байв.20-р зууны эхэн үеэр Чойрын хийд нь 1500 шахам ламын данстай, Цогчин, Дүйнхор, Манба, Жүд, Ганжуурын, Чойрын зурхайн гэсэн 8 сүм дугантай ном судар хэвэлдэг бархантай байжээ.Мөн зун Жүдийн дацангаас Цам гардаг намартаа Майдар эргэдэг, намрын дунд сард Ганжуур эргэдэг байлаа.Үүний зэрэгцээ 45 хоногийн Хайлан хурах бас Нүгнээ сахих ёсыг 5-7 хоногт хийдэг байв.Зүүн чойрын шүтээн нь Дамдинчойжоо, Лхам сахиустай байжээ.Энэ хийд нь баруун Зуугийн дэгтэй байсан ба Харин Баруун чойрын хийдл нь их хүрээний дэгтэй байсан тул 2 Чойрын дэг хоорондоо тохирдоггүй байсан байна.Зүүн чойрт дом, гавьж, аграмбын дамжааг барьдаг байсан ба гавжийн дамжаа аграмбын дамжааг жилдээ 1 удаа 2-3 хүн, 3-4 хоног ном хаялцаж дамьжаа барьдаг байжээ.Энэ хүрээнд 2-3 зоч лам байсан ба тэд ихэвчлэн хуралд суудаггүй хүрээний гадна суудаг байжээ.Харин хандмаа нар байсангүй.Хүрээ нилээд хэдэн жастай байсан ба Заргын жас, Хоолтын жас, Ламын жас, Хээрийн зуу жас, Чойрын жас, Шинэ бүрдийн жас, Далиу сүргийн жас зэрэг жасууд байв.Энэ жасууд хүрээний ойролцоо 1 өртөө газрын дотор байсан ба Заргын жас нь Рэгзэв шүтээнтэй зуны хуралтай байв.Хээрийн зуу жас нь 1-2 дацантай зун байнгын хуралтай өвөлдөө цагийн хуралтай байв.Ламын жас нь мөн зуны хуралтай байсан ба энд харин Хайлан хурдаг байжээ.1937 оны эхээр 200-гаад жилийн түүхтэй Зүүн чойрын хийд хаагдаж хурал номын үйл нь тасаржээ.Дээрх баримтуудаас үзвэл Зүүн чойрын хийд нь Түшээт хан аймгийн Боржгон Цэцэн вангийн хошууны төдийгүй монголын буддын шашны Гүн ухаан судлалын томоохон төв, суурин амьдралын хэв шинж бүрдсэн хүрээ байжээ.Харин 1990-ээд оны үед 50 гаруй жилийн дараа Зүүн чойрын хийдийн хурал номыг сэргээж эхэлсэн ба энэ үед 40-50 настай өвгөн лам нар цуглаж хурж эхэлсэн бол одоо цөөхөн лам үлдсэн хурдаг ажээ. Соном дайчин хошууч-Абтай сайн хааны дүү Абуху мэргэн ноён түүний Хөвгүүн Ангахай мэргэн ноён, түүний хөвгүүн Соном Дайчин хошууч 1640-1670 оны үед амьдарч байсан Санжаабалсан-Соном дайчин хошуучын төвдөөс урьж ирүүлсэн лам, Түүний хойд дүрийг Говийн догшин ноён хутагт гэдэг ажээ. Холбогдох эх сурвалж: 1.Далан жаргалан сумын иргэн өндөр настан Чойрын хийдэд шавилж сууж байсан Дэндэвийн Ишсамбуу гуайтай хийсэн ярицлагаас 2007.07.20 2.Ч.Банзрагч Б.Сайнхүү “Монголын хүрээ хийдийн түүх” УБ 2004
Байршлын тайлбар :
Чойрын уулын баруун урд хажууд. Ар марз, Марзан хоолой гэдэг газар их хадтай цохион дунд бий. Зүүн хойд талд нь Чойрын Богд уул, тэрнээс хойшоо Сансар уул, Цоорхой рашаан гэж баруун урд талд нь бий. Мөн Цагаан уул гэж жижигхэн уул баруун хойд талд нь бий. Чойрын хоёр Богд Сансар, Цагаан уул энэхэндээ тахидаг гэнэ.
GPS хаяг :
North 46° 12’ East 108° 45’
Нийт талбайн хэмжээ:
Side1: 700 Side2: 700 Side3: 700 Side4: 700 Side5: Side6:
Сүм хэвээр хадгалагдан үлдсэн :
Yes
Судалгаа явуулах үеийн байдал :
Одоо энд бүтэн үлдсэн сүм дуган гэж нэг ч байхгүй болно. Харин сүм дуган байсан, мөн айлын гэр сууц байрны буурь үлджээ. Газрын хөрснөөс чулуун дээр товойлгон цохисон Цагаан дарь эх бурхан хад цохион дээр цохисон номын үсэг л байна.
Сүм хийд байгуулагдсан он :
1738 он
Дагдандорж бэйлийн үе
Сүм хийд хаагдсан болон нураагдсан он :
Тухайн газарт баригдсан шинэ сүм, дугана :
Yes
Шинээр бүртгэгдсэн сүм хийдийн дугаар:
ГСЧР 021 not on site and ГСЧР 149 on site
Үүсгэн байгуулагчийн нэр, цол хэргэм (мэдэгдэж байвал):
Нэр, цол хэргэм : Ишсовд унзад | Ярилцлагын дугаар: 032
Нэр, цол хэргэм : Бусад 20 гаран хүн | Ярилцлагын дугаар: 033
Нэр, цол хэргэм : Галсаннамжил Да лам | Ярилцлагын дугаар: 033
Нэр, цол хэргэм : Шаравдорж гэсгүй | Ярилцлагын дугаар: 032
Нэр, цол хэргэм : Шаравдовдон зэрэг 20 гаран хүн байна. | Ярилцлагын дугаар:
Сэргээн байгуулагдсан огноо :
Хуучин хийдэд сууж байсан лам нар
1500 гаруй
1000-1500
Тэмдэглэл :
Боржигин хошууны засаг ноён
Хүснэгтийн дугаар :
ГСЧР 147
судалгааны баг :
Team: Е
